اگزما یکی از شایعترین بیماریهای التهابی پوست است که میتواند در هر سنی، از نوزادی تا بزرگسالی، ظاهر شود. این بیماری معمولاً با علائمی مانند خشکی، خارش، قرمزی، التهاب و گاهی پوستهریزی یا ترکخوردگی پوست همراه است. اگرچه بسیاری از افراد اگزما را صرفاً یک «حساسیت پوستی» میدانند، اما از نظر علمی اگزما مجموعهای از اختلالات التهابی پوستی است که در آن سد دفاعی پوست دچار نقص عملکردی میشود و پاسخ ایمنی پوست نیز تغییر میکند.
اگزما میتواند دورهای باشد؛ یعنی در بعضی زمانها تشدید شود و در برخی دورهها فروکش کند. شدت بیماری نیز از خشکی و خارش خفیف تا التهاب شدید، زخم پوستی و اختلال قابلتوجه در کیفیت زندگی متغیر است. در بسیاری از بیماران، خاراندن مداوم پوست باعث بدتر شدن التهاب و ایجاد یک چرخه معیوب میشود: خارش، خاراندن، التهاب بیشتر و خارش شدیدتر.
در این مقاله بهصورت علمی و کاربردی بررسی میکنیم که اگزما چیست، چرا ایجاد میشود، چه انواعی دارد، چه عواملی آن را تشدید میکنند و چگونه میتوان آن را درمان و کنترل کرد.
اگزما چیست؟
اگزما اصطلاحی عمومی برای گروهی از بیماریهای التهابی پوست است که با اختلال در عملکرد سد پوستی، افزایش از دست رفتن آب از سطح پوست و افزایش نفوذپذیری در برابر مواد محرک و آلرژنها همراه هستند. در نتیجه، پوست خشک، تحریکپذیر و مستعد التهاب میشود.
شایعترین نوع اگزما، درماتیت آتوپیک (Atopic Dermatitis) است، اما انواع دیگری از اگزما نیز وجود دارند که از نظر علت، محل درگیری و الگوی علائم با هم تفاوت دارند.
چرا اگزما ایجاد میشود؟
اگزما معمولاً نتیجه تعامل چند عامل است و بهندرت تنها یک علت مشخص دارد. مهمترین مکانیسمها عبارتاند از:
1. اختلال سد دفاعی پوست
در پوست مبتلا به اگزما، لایه شاخی نمیتواند بهخوبی رطوبت را حفظ کند و در برابر محرکهای محیطی مقاومت کافی ندارد. کاهش لیپیدهای بینسلولی، بهویژه سرامیدها، و در برخی بیماران اختلالات ژنتیکی در پروتئینهایی مانند فیلاگرین در این روند نقش دارند.
2. پاسخ ایمنی غیرطبیعی
در اگزما، سیستم ایمنی پوست نسبت به عوامل محیطی واکنش بیشازحد نشان میدهد. این پاسخ ایمنی باعث التهاب، قرمزی و خارش میشود.
3. زمینه ژنتیکی
افرادی که سابقه خانوادگی اگزما، آسم یا رینیت آلرژیک دارند، بیشتر مستعد ابتلا به درماتیت آتوپیک هستند. این سه وضعیت بهطور کلاسیک در چارچوب بیماریهای آتوپیک دیده میشوند.
4. عوامل محیطی و محرکها
حتی اگر فرد زمینه ژنتیکی داشته باشد، تماس با محرکهای محیطی معمولاً در بروز یا تشدید علائم نقش مهمی دارد.
علائم اگزما چیست؟
علائم اگزما بسته به نوع بیماری، سن بیمار و شدت التهاب متفاوت است، اما شایعترین نشانهها عبارتاند از:
- خشکی واضح پوست
- خارش، گاهی شدید و مداوم
- قرمزی یا التهاب
- پوستهریزی
- زبری و ضخیم شدن پوست در موارد مزمن
- ترکخوردگی یا شقاق
- سوزش یا حساسیت
- ترشح یا دلمه بستن در موارد شدید یا عفونیشده
خارش مهمترین علامت اگزما است و در بسیاری از بیماران، آزاردهندهترین بخش بیماری محسوب میشود.
انواع شایع اگزما
1. درماتیت آتوپیک
شایعترین نوع اگزما است. معمولاً از کودکی شروع میشود، اما ممکن است در بزرگسالی نیز ایجاد شود. پوست در این حالت خشک، خارشدار و مستعد التهاب است. نواحی درگیر بسته به سن متفاوتاند:
- در نوزادان: گونهها، پیشانی، سطح خارجی اندامها
- در کودکان و بزرگسالان: چین آرنج، پشت زانو، گردن، مچها و دستها
2. درماتیت تماسی تحریکی
در اثر تماس مکرر پوست با مواد محرک مانند شویندهها، مواد ضدعفونیکننده، حلالها، آب زیاد یا مواد شیمیایی ایجاد میشود. این نوع در افرادی که زیاد دست میشویند یا با مواد شوینده سروکار دارند شایع است.
3. درماتیت تماسی آلرژیک
در این نوع، سیستم ایمنی نسبت به مادهای خاص واکنش نشان میدهد. موادی مانند نیکل، عطرها، نگهدارندهها، رنگ مو و برخی ترکیبات موجود در محصولات پوستی میتوانند عامل باشند.
4. اگزمای دست
یکی از فرمهای شایع و گاه مزمن است که بهویژه در افراد شاغل در مشاغل مرطوب، آرایشگران، کارکنان درمانی و افرادی که تماس مکرر با مواد شوینده دارند دیده میشود.
5. اگزمای سبورهای
این نوع بیشتر در نواحی چرب مانند پوست سر، اطراف بینی، ابروها و پشت گوش دیده میشود و با پوستههای زرد یا سفید و التهاب همراه است. از نظر مکانیسم با درماتیت آتوپیک تفاوت دارد، اما در دسته بیماریهای اگزمایی قرار میگیرد.
6. اگزمای سکهای
به شکل پلاکهای گرد یا بیضی خارشدار ظاهر میشود و معمولاً با خشکی شدید پوست همراه است.
چه عواملی اگزما را تشدید میکنند؟
بسیاری از بیماران متوجه میشوند که علائم اگزما در پاسخ به برخی محرکها بدتر میشود. شایعترین عوامل تشدیدکننده عبارتاند از:
- شویندهها و صابونهای قوی
- آب داغ
- شستوشوی مکرر
- هوای سرد و خشک
- تعریق زیاد
- استرس روانی
- پارچههای زبر مانند پشم
- عطرها و محصولات معطر
- برخی فلزات یا مواد شیمیایی
- خاراندن پوست
- عفونتهای پوستی
در هر بیمار، الگوی محرکها میتواند متفاوت باشد؛ به همین دلیل شناسایی عوامل شخصی اهمیت زیادی دارد.
آیا اگزما مسری است؟
خیر. اگزما یک بیماری مسری نیست و از طریق تماس پوستی، استفاده مشترک از وسایل یا حضور در کنار فرد مبتلا منتقل نمیشود. با این حال، در پوست مبتلا به اگزما ممکن است در بعضی موارد عفونت ثانویه رخ دهد که نیازمند ارزیابی پزشکی است.
درمان اگزما چگونه انجام میشود؟
درمان اگزما معمولاً بر چهار اصل استوار است:
- ترمیم سد پوستی
- کاهش التهاب
- کنترل خارش
- پرهیز از محرکها
1. مرطوبکنندهها؛ پایه اصلی درمان
مرطوبکنندهها مهمترین بخش درمان اگزما هستند، حتی زمانی که ضایعات فعال نیستند. استفاده منظم از نرمکنندهها به کاهش خشکی، بهبود سد پوستی و کاهش دفعات عود کمک میکند.
مرطوبکنندههای مناسب معمولاً حاوی این ترکیباتاند:
- سرامیدها
- گلیسرین
- وازلین یا پترولاتوم
- اسیدهای چرب
- کلسترول
- پانتنول
- کلوئیدال اوتمیل
2. کورتیکواستروئیدهای موضعی
در دورههای شعلهور شدن بیماری، کرمها یا پمادهای کورتونی برای کاهش التهاب استفاده میشوند. قدرت و مدت مصرف باید با توجه به محل درگیری، سن بیمار و شدت بیماری تنظیم شود.
3. مهارکنندههای موضعی کلسینورین
داروهایی مانند تاکرولیموس و پیمکرولیموس در برخی نواحی حساس مثل صورت، پلک یا چینها و نیز برای مصرف طولانیتر در بیماران خاص کاربرد دارند.
4. کنترل خارش
کاهش التهاب و ترمیم پوست، خارش را کم میکند. در بعضی بیماران، پزشک ممکن است برای کنترل بهتر خارش یا بهبود خواب از درمانهای کمکی استفاده کند.
5. درمان عفونت ثانویه
اگر پوست دچار ترشح، دلمه زردرنگ، درد یا تشدید ناگهانی التهاب شود، احتمال عفونت ثانویه مطرح است و ممکن است نیاز به داروهای اختصاصی وجود داشته باشد.
6. درمانهای سیستمیک و بیولوژیک
در موارد متوسط تا شدید که با درمانهای موضعی کنترل نمیشوند، ممکن است از داروهای خوراکی، تزریقی یا بیولوژیک استفاده شود. این موارد باید زیر نظر متخصص پوست انجام شوند.
مراقبت روزانه در اگزما
در بسیاری از بیماران، کیفیت روتین روزانه به اندازه دارو اهمیت دارد.
حمام و شستوشو
- از آب ولرم استفاده کنید، نه داغ
- مدت حمام طولانی نباشد
- از شویندههای ملایم و بدون عطر استفاده کنید
- بلافاصله بعد از حمام، روی پوست نیمهمرطوب مرطوبکننده بزنید
انتخاب لباس
- لباسهای نرم و قابل تنفس مانند پنبه مناسبترند
- پارچههای زبر یا محرک میتوانند خارش را بدتر کنند
مراقبت از محیط
- در هوای خشک از دستگاه بخور در صورت نیاز استفاده شود
- از تماس مستقیم با شویندهها و ضدعفونیکنندههای قوی تا حد امکان پرهیز شود
- در زمان کار با مواد شوینده از دستکش مناسب استفاده شود
تفاوت اگزما با خشکی ساده پوست چیست؟
خشکی پوست ممکن است فقط با زبری و احساس کشیدگی همراه باشد، اما در اگزما معمولاً التهاب، خارش قابلتوجه و اختلال پایدارتر سد پوستی وجود دارد. همچنین اگزما اغلب عودکننده است و در برخی نواحی الگوی مشخصتری دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر هر یک از موارد زیر وجود داشته باشد، مراجعه به پزشک ضروری است:
- خارش شدید و اختلال در خواب
- گسترش ضایعات
- ترکخوردگی عمیق یا دردناک
- ترشح، دلمه یا احتمال عفونت
- درگیری صورت، پلک یا ناحیه تناسلی
- عدم پاسخ به مرطوبکننده و مراقبت معمول
- شک به آلرژی تماسی
- عودهای مکرر و کنترلنشده
تشخیص دقیق نوع اگزما اهمیت زیادی دارد، زیرا در بعضی موارد لازم است تستهای تکمیلی مانند Patch Test برای بررسی آلرژی تماسی انجام شود.
جمعبندی
اگزما یک بیماری التهابی شایع پوستی است که با خشکی، خارش، قرمزی و اختلال در سد دفاعی پوست همراه میشود. این بیماری میتواند به دلایل مختلفی از جمله زمینه ژنتیکی، اختلال عملکرد سد پوستی، پاسخ ایمنی غیرطبیعی و تماس با عوامل محرک ایجاد یا تشدید شود. درمان اگزما بر پایه ترمیم سد پوستی، استفاده منظم از مرطوبکنندهها، کنترل التهاب با داروهای موضعی و پرهیز از محرکها انجام میشود. با مراقبت درست و درمان بهموقع، در بسیاری از بیماران میتوان علائم را بهخوبی کنترل کرد و کیفیت زندگی را بهبود داد.
